Leave a comment

پیش گفتار

مجموعه درس‌گفتارهای پیش رو و حاشیه‌های آن، بر پایه‌ی جست‌وجو برای یافتن پاسخ به یک پرسش و برآوردن یک نیاز پدید آمد. پرسشی که منجر به این زنجیره درس‌گفتارها شد این بود: نقد موسیقی می‌تواند آموزش داده شود؟ بعضی موافق نبودند (مانند «زاون هاکوپیان») و برخی هم در مورد آن سکوت می‌کردند، که می‌توان از آن چنین برداشت کرد که موضوع از نظر ایشان اهمیت چندانی نداشت. و آن نیاز، نیاز به بهبود توانایی نقدگرانه و گسترش افق‌های نقد موسیقی بود. بنا به دلایلی که در فصل (۱) (طرح اولیه‌ی کارگاه) شرح داده‌ام آن نیاز هم حقیقی است، هم بایسته و هم بهنگام.

شرکت در هیات داوری جشنواره‌ی «وبلاگ‌ها و وب‌سایت‌های موسیقی ایران» و مطالعه‌ی دقیق آثار رسیده در دو دوره، کمبود نقدگران چیره‌دست به‌رغم حجم نسبتاً بزرگ نوشتارهای تولید شده و مورد نیاز، که از ورای گلایه‌های همکاران نشریات (سردبیران و دبیران صفحات) نیز می‌شد بدان پی برد، بستری را شکل داد که اندیشه‌ی «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی»- که مدت‌ها پیش از این اتفاقات نیز گاه و بی‌گاه به آن فکر کرده بودم- شکل نهایی خود را بیابد و از یک خیال بی‌سامان به یک کنش سامان یافته بدل شود.

این چنین بود که کارگاه پس از پیشنهاد به خانه‌ی موسیقی (طرح فصل (۱)) و پذیرش در نهادهای ذیصلاح آن، برای مدت هشت جلسه (از دی‌ماه تا اسفندماه ۱۳۹۱) در خانه‌ی موسیقی تشکیل شد. پس از گذشت چند جلسه و آشکار شدن شور و جدیت شرکت‌کنندگان، طرح دیگری را که از پیش در ذهن داشتم (افزودن یک بخش دیگر به آموزش‌های کارگاه) با همراهان کارگاه در میان گذاشتم و پس از توافق نهایی با مسوولان خانه‌ی موسیقی (طرح فصل (۱۰))، قرار شد کارگاه هشت جلسه‌ی دیگر نیز (بدون وقفه) ادامه یابد و بدین ترتیب تا خرداد ۱۳۹۲ به درازا کشید. گفتارهای هشت جلسه‌ی نخست تنها مختص همین کارگاه طراحی شده بود اما بخش اعظم آنچه در هشت جلسه‌ی دوم ارایه شد گردآورده‌های پروژه‌ای (مجموعه‌ای از مقالات تحقیقاتی درباره‌ی جریان‌های مختلف نقد موسیقی) است برای پژوهش‌نامه‌ی فرهنگستان هنر (در هر شماره مقاله‌ای منطبق با موضوع کلی آن) که با تعطیلی آن در سال ۱۳۸۹ معوق ماند. از میان مقاله‌های نوشته شده بر پایه‌ی آن پروژه تاکنون تنها «تاملاتی در نقد اسطوره‌شناسانه‌ی موسیقی» در فصلنامه‌ی ماهور منتشر شده و بقیه (چه آنها که کامل بوده و چه آنها که در مراحلی از پیشرفت، یا تنها ماده‌ی خام) تنها در این کارگاه استفاده شده‌اند.

در روزهای پیش از برگزاری که مشغول سامان دادن به طرح درس‌ها بودم تصمیم گرفتم بخش‌هایی از سرفصل‌ها را (اسلایدهای درسی)، نخست برای بازیادآوری آنها که در کارگاه شرکت می‌کردند و سپس تاثیرگذاری احتمالی بر کسانی که به هر دلیلی نمی‌توانستند در کارگاه شرکت کنند اما علاقه‌ای به مباحث داشتند، در فضای مجازی منتشر کنم. این ایده‌ی اولیه پس از بررسی بعضی تجربیات مشابه در سال‌های گذشته (مانند کارگاه نقد «رضا براهنی») و آگاه شدن از این نکته که مستندسازی در مورد رویدادهای مشابه (و غیر از آن نیز) تا چه اندازه کم‌رنگ و بی‌رمق صورت پذیرفته است، تصویر کامل‌تری در ذهنم گرفت و از آن پس مستندسازی هر چه کامل‌ترِ آنچه را روی داده بود بخشی از کارم در کارگاه قرار دادم. به این شکل که تقریباً هر هفته مشروح درس برگزار شده با فاصله‌ی اندک از طریق وب‌گاه خانه‌ی موسیقی منتشر شده و در اختیار علاقه‌‌مندان قرار گیرد. از آنجا که دوره‌ی برگزار شده یک کارگاه- و نه یک کلاس صرف- بود، بخشی از ارزش رویداد را به گمان من فعالیت‌های صورت گرفته در زمان برگزاری و واکنش‌ها، پرسش‌ها و بحث‌های شرکت‌کنندگان می‌ساخت و بدون آنها درس‌نامه‌ها چیزی کم داشتند. افزون بر اینها برای اینکه بازتاب هم‌زمان هر جلسه به‌عنوان یک رخداد خبری میسر شود بخش‌هایی را به شکلِ گزارش در متن‌های نوشته شده در نظر گرفتم.

ترکیب سه‌گانه‌ی گزارش، درس‌نامه، مستند‌سازی‌ِ گزیده‌ی گفت‌وگو‌ها (تنها آنها که به نظر من اهمیت داشت و به جریان درس چیزی می‌افزود)، آن چیزی است که در نهایت در متن‌ها گنجانده‌ام. هنگام نوشتن، برخی مثال‌ها را نسبت به آنچه در کلاس حقیقتاً درس داده بودم، دقیق‌تر کردم و در مواردی نادر ترتیب رخ دادنشان را- برای موثرتر و منطقی‌تر شدن- تغییر دادم.

نسخه‌های مجزای هر یک از درس‌نامه‌ها به دلیل زمان کوتاه میان نوشته شدن تا انتشار به صورت پیش‌نویس منتشر شده‌اند. اکنون دسترسی به همه‌ی آنها احتمالاً دشوار است و در آینده دشوارتر نیز خواهد شد، زیرا در صفحات وب پراکنده‌اند. به همه‌ی این دلایل تصمیم گرفتم این سلسله‌ درس‌گفتارها را پس از ویرایش به شکل به هم پیوسته‌ی یک کتاب درآورده و به شکل رایگان در دسترس همگان بگذارم.

نخستین هدف از بازآرایی شانزده درس‌گفتار در هیات یک کتاب، مستندسازی کارگاه آشنایی با نقد موسیقی بود. دومین هدف باقی گذاشتن مجموعه‌ای از درس‌نامه‌ها که به طیفی از مسایل نقد موسیقی پرداخته باشد و برای علاقه‌مندان گروهی از آغازگاه‌ها را فراهم آورد تا بتوانند مطالعات خود را بر اساس آن بگسترانند یا گفتاوردهای مطرح شده در آن برانگیزاننده‌ی ذهن‌های پرسا باشد برای اندیشیدن و پیش رفتن. پدیدآوردن کتابی که دربردارنده‌ی نظرات و اندیشه‌های من، یا مجموع نظرات دیگران درباره‌ی جنبه‌های مختلف نقد موسیقایی باشد (کاری که آرزومندم به زودی بتوانم در کتابی دیگر به انجامش برسانم)، خواه با رویکردی آموزشی، خواه پژوهشی و خواه فرهنگنامه‌ای، مد نظر نبوده است اگر چه تا آن هنگام که متن‌هایی با آن رویکردها نوشته و منتشر شود جنبه‌هایی از هر یک را می‌توان در درس‌گفتارهای حاضر بازجست.

هر یک از بخش‌های کتاب به صورتی کاملاً مجزا نگارش یافته‌ است از همین رو زبانی مختص به خود داشته و من- با وجود علاقه‌ به انسجام متن- جز نادر مواردی دست به همگن‌سازی نزدم. درس‌ها چنان‌که گفته شد متن‌هایی هستند میان گزارش و درس‌گفتار و با جملات مشابه گزارش‌گونه آغاز می‌شوند. این تکرار‌ها که معمولاً از آن اجتناب می‌کنم در هنگام انتشار هفتگی هر بخش زیاد به چشم نمی‌آمد، اما اکنون در هنگام مطالعه‌ی دنباله‌دار کتاب خسته‌کننده و دل‌آزار است. اینها را تنها از جهت وفاداری به متن‌های منتشرشده‌ی نخستین و به جهت دشواری بازنویسی همه‌ی جلسات با ساختاری دیگر، به همان شکل نگاه داشته‌ام. ساختار و زبان درس‌گفتارها اگر چه گاه بسیار به یک مقاله‌ با موضوع مشابه نزدیک می‌شود، به دلیل ویژگی‌های یک کلاس و اجبار خودخواسته‌ام در روایت زمانیِ آن که باعث جابه‌جایی‌های گاه‌به‌گاه روایت/ راوی و زوایه‌ی دید در متن شده، از نظم و سازگاری‌ درونی‌ای که لازمه‌ی مقالات می‌دانم برخوردار نیست.

هر یک از درس‌ها (به‌ویژه هشت جلسه‌ی پایانی) به موضوعاتی مشخص در نقد موسیقی می‌پردازند. گستردگی این درس‌ها تا آنجاست که زمان (محدوده‌ای تقریباً ۳ ساعته) و شرایط کارگاه (حد متوسط دانش پیش‌نیاز، گیرایی شرکت‌کنندگان و توانایی من) اجازه می‌داد. بنابراین
درس‌ها
در حکم گشایش موضوع هستند و ضمن آنکه سعی شده عمومیت حفظ شود، نباید آنها را به‌عنوان بحثی گسترده در تمامی جنبه‌ها و چشم‌اندازها و بی‌نیاز از جست‌وجو و تکمیل بیشتر در نظر گرفت، اینها در بهترین شرایط افشره‌ای از نظرات مهم درباره‌ی هر موضوع است که برای طرح در چنین کارگاهی برگزیده شده است. طبیعتاً گستردگی بازبینی منابع و آثار تاثیرگذار دیگران نه چنان است که می‌کوشم در مقالاتم باشد.

این درس‌ها مطالعات موردی من نیستند و در متن آنها اغلب جز چیدمان و شیوه‌ی طرح مباحث، مطالعه‌ی دست اولی که آورده‌ی من باشد نیست (شاید جز اندکی در جلسه‌ی هشتم و مبحث نقد اسطوره‌شناسانه). در هشت جلسه‌ی نخست کوشیده‌ام مسایلی را که یک نقدگر جدی دیر یا زود در طول کارش با آنها مواجه خواهد شد، معرفی کرده و برخی راه حل‌های معمول برای آنها را پیش رو بگذارم یا دست کم ذهن‌ها را به جست‌وجوی پاسخ برای آنها برانگیزم زیرا باور دارم توجه به این مجموعه از مسایل، بهبودی چشم‌گیری در توانایی‌های نقدگرانه ایجاد خواهد کرد. در هشت جلسه‌ی دوم تلاش کردم شیوه‌های نقد (بیشتر میان‌رشته‌ای) را معرفی کنم. بدیهی است که در هر دو مورد لازم بود نظرات دیگر پژوهندگان و اندیشمندان مطرح شود. بخشی از این نظرات که در زمان برگزاری کارگاه به جهت کمبود وقت تهیه‌ی درس‌ها به همان زبان اصلی در درس‌نامه‌ها آمد، در اینجا همراه برگردان فارسی است، اگر چه، متن اصلی‌شان را هم برای مستندسازی نزدیک‌تر به حقیقتِ کارگاه حفظ کرده‌ام.

با آنچه گفته شد روشن است که در متن این درس‌گفتارها فراوان از مقالات و کتاب‌های دیگران نقل و تاثیر هست. ساختار دوگانه‌ی متن‌ها باعث شده ارجاعاتی که در گزارش‌ها (و در کلاس نیز) آمده صورت‌های مختلفی داشته باشد. گاه با نام بردن از مشخصات منبع در جریان جملاتی گزارشی، گاه مانند مقالات، درون متنی و گاه هم با استفاده از امکانات رسانه‌ی الکترونیکی انتشار گزارش‌ها (و این کتاب) از طریق پیوند مستقیم و فعال اینترنتی در متن.

در کارگاه آشنایی با نقد موسیقی قرار بر کار عملی شرکت‌کنندگان بود. روند انجام کارهای عملی که تا جلسه‌ی هفتم ادامه داشت قرار بود به یک پروژه‌ی نهایی ختم شود که برگزیده‌ی نوشتارهایش در وب‌گاه و برگزیده‌ی برگزیدگان نیز در فصلنامه‌ی خانه‌ی موسیقی منتشر شود. اگر چه تمرین‌های هفتگی را کم و بیش شرکت‌کنندگانِ کوشا به‌وقت انجام می‌دادند اما پروژه‌ی نهایی را هیچ یک از شرکت‌کنندگان پایدار تا پایان دوره، تحویل نداد. برای آشنا شدن با این تمرین‌ها بخش‌هایی که بحث‌های قابل اعتنا و مرتبط با موضوع کلاس بر سر آنها درگرفت در متن درس‌گفتارها (عموماً در جلسه‌ی بعد از مطرح شدنشان) آمده است. و نیز برای کسانی که علاقه‌مند باشند با جزییات بیشتری و بی‌مزاحمت احتمالی نظرات اصلاحی روند تمرین‌ها را دنبال کنند، نقدهای نوشته شده به دست شرکت‌کنندگان را به‌طور کامل در ضمیمه‌ی (پ) آورده‌ام.

طرح نخستین این کارگاه که آماده شد آن را برای برخی از دوستان و همکاران که نظر و رایشان همیشه برایم راهگشا بوده است فرستادم و از پاسخ‌ها و راهنمایی‌هایشان بهره گرفتم. از همین رو سپاس خود را نثار «آزاد حکیم‌رابط»، «محمدرضا فیاض»، «فرخ‌زاد لایق» و «رضا نجفی» می‌کنم که پس از مطالعه‌ی موشکافانه نکاتی را در بهبود طرح یادآوری کردند. همچنین حق‌شناسی خود را تقدیم دیگرانی می‌کنم که در دیداری مجازی یا حقیقی، یا حتی تنها با شنیدن خبر برگزاری کارگاه مرا از راهنمایی خودشان بهره‌مند کردند؛ از جمله «سید علی‌رضا میرعلینقی» که نکاتی ریز درباره‌ی تاریخ نقد موسیقی در ایران یادآور شد، «بهرنگ تنکابنی» که قرار گرفتن درس «نقد جامعه‌شناسانه‌ی موسیقی» در سرفصل دوم مدیون پافشاری و تیزبینی اوست، و «بهراد توکلی» که نکاتی درباره‌ی زیباشناسی گوشزد کرد.

سپاس بی‌اندازه نثار شرکت‌کنندگان کارگاه که با گفت‌وگو‌ها و نظراتشان، کارگاه و متن را پربارتر کرده‌اند چه آنجا که مستقیم گفتارشان به نام خود بخشی از متن‌ را ساخته و چه آنجا که مرا به فکر واداشته‌اند تا پاسخی درخور برای پرسش، یا چالشی بیابم و در درس‌گفتار بیاورم. آنها همکاران من در نوشتن این متن هستند، گرچه میزان مشارکت هر یک بیش از چند بندِ درس‌نامه‌ای دراز نبوده باشد.

همراهی بی‌چشمداشت دوستان مهربان و نازنین، «سوسن قیصرزاده» و «نشاط نوذری» در ویرایش متنی و یکدست کردن شیوه‌ی خط، «آرش اسماعیلی» در بازبینی ترجمه‌ها، «ذبیح الله موسوی» در طراحی چشم‌نواز جلد و «مرجان خیراللهی» در آماده ساختن وب‌گاه اختصاصی این کتاب را سپاس می‌گویم.

و سرانجام، همکاری صمیمانه‌ی خانه‌ی موسیقی در راه برگزاری کارگاه، به‌ویژه هیات مدیره، امری است غیرقابل چشم‌پوشی و شایسته‌ی سپاس. از میان مسوولان و کارمندان خانه‌ی موسیقی بیش از همه «حمیدرضا عاطفی» با یاری در زمینه‌ی به جریان انداختن بررسی پیش‌طرح، و عملی شدن آن (چه از جنبه‌ی تبلیغات چه از جنبه‌های اجرایی برگزاری یک کلاس) و گوشزد کردن نکاتی درباره‌ی زمان‌بندی کارگاه در طول مدت بر‌گزاری، و نیز «عطا نویدی» با کوشش در فراهم کردن هفتگی امکانات سخت‌افزاری کارگاه و نیز پیگیری انتشار درس‌نامه‌ها در وب‌گاه خانه‌ی موسیقی، مرا ممنون خویش ساختند.

آروین صداقت‌کیش

تهران

خرداد ۱۳۹۲

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>